Cüzam Xəstəliyi (Hansen Xəstəliyi)

Cüzam xəstəliyi (Hansen xəstəliyi) — Mycobacterium leprae bakteriyasının səbəb olduğu, xroniki gedişli infeksion xəstəlikdir. Xəstəlik əsasən dəriyə, periferik sinirlərə, selikli qişalara və gözlərə təsir göstərir.

Cüzam xəstəliyi, müasir tibbdə artıq tam müalicə oluna bilən infeksion dəri xəstəliyi kimi qəbul olunur. Tarix boyu damğalanma və sosial təcridlə ilə tanınsa da Hansen xəstəliyi bu gün erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə sağaldıla bilir. Onun gedişi yavaş olur, əlamətlər illərlə gizli qala bilər. Bu səbəbdən diaqnoz çox vaxt gec qoyulur. Halbuki, erkən mərhələdə aşkarlanan cüzam uğurla müalicə edilə bilir.

Cüzam xəstəliyi haqqında əsas faktlar

• Genetik xəstəlik deyil, bakterial mənşəlidir.
• Qısa təmasla (əl sıxmaq, yemək paylaşmaq) yoluxmur.
• Müalicəyə başlayan xəstə cəmiyyət üçün təhlükə yaratmır.

Cüzam xəstəliyinin əsas əlamətləri və simptomları

Cüzam xəstəliyi yavaş inkişaf etdiyi üçün simptomlar illərlə gizli qala bilər. Əlamətlər adətən dəri, sinir sistemi və daha irəliləmiş hallarda digər orqanlarda müşahidə olunur.

Dəridə görünən ilkin əlamətlər

• Cüzam xəstəliyinin ilk əlamətləri adətən dəri ləkələri və hissiyat itkisi ilə başlayır.
• Bu xroniki dəri infeksiyası sinir sisteminə də təsir edir və uzunmüddətli fəsadlar yarada bilər.
• Həmin nahiyələrdə hissiyat itkisi (toxunma, istilik və ağrıya qarşı zəif reaksiya)
• Quru və qalınlaşmış dəri sahələri

Sinir sisteminin zədələnməsi

• Əllərdə və ayaqlarda keyimə və zəiflik
• Barmaq və ayaq barmaqlarında deformasiyalar
• Sinirlərin qalınlaşması və ağrı

İrəliləmiş mərhələlərin əlamətləri

• Burun tutulması və xroniki axıntı

• Gözlərin zədələnməsi, görmə zəifliyi
• Sümük və oynaq deformasiyaları

Simptomların vaxtında tanınması erkən diaqnoz üçün həlledicidir. Erkən mərhələdə aşkarlanan cüzam müalicə ilə tamamilə sağaldıla bilər.

Cüzam xəstəliyi yoluxucudurmu? Yayılma Yolları və Risk Faktorları

“Cüzam xəstəliyi yoluxucudurmu?” sualı tez-tez verilir, amma gündəlik sadə təmasla xəstəliyin yayılması mümkün deyil.

Yoluxma əsasən nəfəs yollarından çıxan damcılarla və uzunmüddətli yaxın təmas zamanı baş verir. Gündəlik ünsiyyət — əl sıxmaq, qucaqlaşmaq və ya eyni masada oturmaq — yoluxma üçün risk daşımır.

Cüzamın yoluxma yolları

• Uzun müddət yaxın və davamlı təmasda olmaq
• Xəstənin nəfəs yollarından çıxan damcılarla təkrar təmasda qalmaq
• Qapalı və havalandırılmayan məkanlarda uzunmüddətli birlikdə yaşamaq və ya işləmək

Risk faktorları

• İmmunitet sistemi zəif olan şəxslər
• Cüzamın endemik olduğu bölgələrdə yaşayan insanlar (Afrika, Asiya, Latın Amerikası)
• Xəstə ilə uzunmüddətli bir evdə yaşayan ailə üzvləri

Yüksək risk qrupuna aid şəxslərin erkən müayinə və mütəmadi tibbi nəzarətdən keçməsi xəstəliyin vaxtında aşkarlanması üçün vacibdir.

Cüzam xəstəliyinin diaqnostikası və müasir müalicəsi

Cüzam xəstəliyinin diaqnostikası dermatoloq və ya infeksionist tərəfindən aparılmalı, lazım gəldikdə dəri biopsiyası və molekulyar testlər istifadə olunmalıdır.

Müasir tibbdə tətbiq olunan politerapiya sayəsində cüzam xəstəliyinin müalicəsi tam mümkündür. 

Diaqnoz necə qoyulur?

• Klinik əlamətlər: Hissiyat itkisi ilə müşahidə olunan dəri ləkələri və sinir zədələnməsi.
• Dəri biopsiyası: Laborator analiz vasitəsilə Mycobacterium leprae bakteriyasının aşkarlanması.
• Sinir müayinəsi: Zədələnmiş sinirlərin funksional yoxlanılması.
• Molekulyar testlər: PCR və slit-skin smear analizləri.

Diaqnoz zamanı Cüzam xəstəliyi iki qrupa bölünür:

• PB (paucibacillary): 1–5 dəri törəməsi, bakteriya aşkarlanmasa belə klinik əlamətlər mövcuddur.
• MB (multibacillary): 5-dən çox dəri törəməsi, sinir tutulumu və ya bakteriyanın aşkarlanması.

Cüzam tam müalicə olunurmu?

Cüzam tam müalicə olunan xəstəlikdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) protokollarına əsasən əsas yanaşma politerapiya (MDT – Multi-Drug Therapy) adlanır.

Müalicə xəstəliyin növünə görə fərqlənir:

• PB hallarda (paucibacillary): 6 ay müddətində rifampisin və dapson
• MB hallarda (multibacillary): 12 ay müddətində rifampisin, dapson və klofazimin

Ən çox istifadə olunan dərmanlar:

• Rifampisin
• Dapson
• Klofazimin

Müalicənin nəticələri:

• Müalicəyə başlayan xəstələr bir neçə həftə ərzində yoluxdurucu olmur.
• Ağır törəmələrin və əlilliyin qarşısı alınır.
• Pasiyentlər normal həyatlarına qayıda bilirlər.

Tez-tez verilən suallar