Liken Planopilaris

Liken Planopilaris (LPP) saç follikullarını zədələyən, çapıqlı alopesiya ilə nəticələnən autoimmun mənşəli iltihabi bir dəri xəstəliyidir. Bu xəstəlik tədricən saç follikullarını məhv edir və baş dərisində çapıq toxumasının yaranmasına səbəb olur. Müalicə olunmazsa, xəstəlik irəliləyərək çapıqlı saç tökülməsinə gətirib çıxarır. Bəzi hallarda qaş, kirpik və bədən tüklərinə də təsir edə bilər.

Liken Planopilaris kimlərdə rast gəlinir?

Liken Planopilaris (LPP) ən çox gənc və orta yaşlı qadınlarda müşahidə edilir. Lakin kişilərdə də bu xəstəlik inkişaf edə bilər. Xəstəlik tez-tez liken planus ilə birlikdə görülür və dərinin digər hissələrinə, selikli qişalara və dırnaqlara da təsir edə bilər.

Liken Planopilarisin növləri

Liken Planopilaris (LPP) nadir rast gəlinən autoimmun saç tökülməsi xəstəliyi olub, üç əsas formaya bölünür. Hər bir növ fərqli simptomlar və təsir mexanizmlərinə malikdir.

1. Klassik Liken Planopilaris

Bu, xəstəliyin ən çox rast gəlinən formasından biridir və əsasən baş dərisinə təsir edir.

Xüsusiyyətləri:

• Baş dərisində qırmızı, iltihablı ləkələr meydana gəlir.
• Saç follikullarında iltihablanma baş verir və nəticədə çapıq toxuması yaranır.
• Saçın daimi itirilməsi ilə nəticələnir.
• Dəri səthində qabıqlanma və qaşınma müşahidə edilə bilər.

2. Frontal Fibrozlu Alopesiya (FFA)

Frontal Fibrozlu Alopesiya əsasən menopoz dövründəki qadınlarda rast gəlinən Liken Planopilaris formalarından biridir.

Xüsusiyyətləri:

• Alın və gicgah bölgəsində saç xəttinin geriləməsi baş verir.
• Qaş, kirpik və bədən tüklərinin tökülməsi müşahidə edilə bilər.
• Baş dərisində dartınma və qaşınma hissi olur.
• Xəstəliyin irəlilədiyi hallarda tüklərin tamamilə yox olması mümkündür.

3. Lassueur-Graham-Little-Piccardi Sindromu

Bu sindrom çox nadir görülən liken planopilaris formalarından biridir və həm baş dərisinə, həm də bədənin digər tüklü bölgələrinə təsir edə bilər.

Xüsusiyyətləri:

• Baş dərisində çapıqlı alopesiya (daimi saç tökülməsi) yaranır.
• Qoltuqaltı və qasıq bölgəsində tüklərin azalması müşahidə edilir.
• Kiçik, qırmızımsı və qaşıntılı dəri səpkiləri meydana gələ bilər.
• Saç tökülməsi ilə yanaşı, dəri səthində qalınlaşma və pullanma da baş verə bilər.

Liken Planopilarisin Simptomları

Liken Planopilaris müxtəlif simptomlarla özünü büruzə verir. Xəstəliyin ilkin mərhələlərində yüngül əlamətlər ola bilər, lakin irəlilədikcə daha ciddi saç tökülməsinə və baş dərisinin zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Liken Planopilarisin simptomları:

• Keçəl ocaqlar: Xüsusilə baş dərisində, qaş və kirpiklərdə simmetrik və ya asimmetrik tüksüz sahələr yaranır.
• Qaşınma və yanma hissi: Dəri səthində qıcıqlanma və qaşınma olur, bəzən yanma hissi də müşahidə edilə bilər.
• Baş dərisində qırmızı, iltihablı sahələr: Saç kökləri ətrafında iltihab yaranır və dəridə qızartılar meydana gəlir.
• Dərinin qalınlaşması və pullanması: İltihab səbəbilə baş dərisinin səthində qalınlaşmış, qabıqlanan dəri hissələri görünə bilər.
• Tüklərin asanlıqla qopması: Saçlar zəifləyir və yüngül toxunuşla belə qoparaq tökülür.
• Saç xəttinin geriləməsi: Xüsusilə frontal fibrozlu alopesiya formasında alın bölgəsində saç xətti geriyə çəkilir.

Liken Planopilarisin səbəbləri

Liken Planopilarisin əsas səbəbi tam müəyyən olunmasa da, bir neçə faktorun xəstəliyin yaranmasına təsir etdiyi məlumdur.

1. Autoimmun reaksiyalar

Liken Planopilaris autoimmun xəstəliklər qrupuna aiddir. Bu o deməkdir ki, bədənin immun sistemi saç follikullarını yad hüceyrə kimi qəbul edir və onlara hücum edir. Nəticədə, follikullar zədələnir və çapıq toxuması yaranır ki, bu da saçın daimi tökülməsinə gətirib çıxarır.

Autoimmun xəstəliklər çox vaxt digər autoimmun pozğunluqlarla birlikdə meydana çıxa bilər. Məsələn:

• Hashimoto tiroiditi
• Lupus (Sistemik qırmızı qurd eşənəyi)
• Revmatoid artrit

2. Genetik meyillilik

Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, liken planopilaris genetik faktorlara bağlı ola bilər. Ailəsində bu xəstəliyə sahib olan insanlarda riski artır. Bununla belə, spesifik genetik mutasiyalar hələ tam müəyyən edilməyib.

3. Hormonal dəyişikliklər

Hormonal balanssızlıqlar da xəstəliyin yaranmasına təsir edə bilər. Xüsusilə menopoz dövründə olan qadınlarda Frontal Fibrozlu Alopesiyanın (FFA) inkişaf etmə ehtimalı daha yüksəkdir.

Hormonal dəyişikliklərə təsir edə biləcək amillər:

• Estrogen və Progesteron səviyyələrinin azalması
• Polikistik Yumurtalıq Sindromu (PCOS)
• Tiroid xəstəlikləri

4. Dərinin xroniki iltihabı

Xroniki iltihab, bədənin müəyyən bir bölgəsində uzun müddət davam edən iltihabi reaksiya deməkdir. Saç follikullarında davam edən iltihab nəticəsində follikullar zamanla zədələnir və bərpa olunmur.

Xroniki iltihabı artıran faktorlar:

• Uzun müddətli günəş şüalarına məruz qalma
• Allergik reaksiyalar
• Dəridə infeksiya və ya dermatit

5. Dərman istifadəsi və kimyəvi maddələr

Bəzi dərmanlar və kimyəvi maddələr liken planopilarisin başlamasına səbəb ola bilər. Xüsusilə immun sisteminə təsir edən dərmanlar xəstəliyin yaranmasına gətirib çıxara bilər.

Məsələn:

• Pembrolizumab və digər immunoterapiya dərmanları
• Tetrasiklinlər və digər antibiotiklər
• Hormonal terapiya dərmanları

Liken Planopilarisin diaqnozu

Liken Planopilarisin diaqnozu dəri xəstəlikləri üzrə ixtisaslaşmış həkim – dermatoloq tərəfindən bir neçə mərhələdə həyata keçirilir. Dəri həkimi xəstəliyi digər saç tökülməsi növlərindən fərqləndirilmək üçün müxtəlif diaqnostik üsullar istifadə edir.

1. Dermoskopiya

Dermoskopiya, baş dərisinin mikroskopik səviyyədə araşdırılmasına imkan verən bir müayinə metodudur. Bu üsulda xüsusi bir böyüdücü cihaz (dermoskop) vasitəsilə saç follikullarında və dəri səthində anormallıqlar müşahidə edilir.

Dermoskopiya zamanı aşkar edilən əsas xüsusiyyətlər:

• Follikulların yoxluğu – Çapıq toxuması səbəbindən saç kökləri görünmür.
• Ağ nöqtələr – Saç follikullarının itirildiyi yerlərdə kiçik ağ ləkələr yaranır.
• Boruşəkilli perifollikulyar miqyaslanma – Saç köklərinin ətrafında qabıqlanma.
• Perifollikulyar eritema – Saç kökləri ətrafında qızartı və iltihab əlamətləri.

2. Dəri Biopsiyası

Liken Planopilarisin diaqnozunun təsdiqlənməsi üçün ən etibarlı üsullardan biri dəri biopsiyasıdır. Bu prosedur zamanı baş dərisindən kiçik bir toxuma nümunəsi götürülərək laboratoriyada patoloji analiz edilir.

Biopsiya nəticələrində nə aşkar edilə bilər?

• Linfositik iltihab hüceyrələri – İmmun hüceyrələrinin saç follikullarına hücum etdiyi görünür.
• Follikulyar zədələnmə və çapıq toxuması – Saç köklərinin deformasiyaya uğraması və yerini çapıq toxumasının alması.
• Epidermal atrofiya – Dərinin incəlməsi və struktur dəyişikliyi.

Biopsiya, liken planopilarisi digər saç xəstəliklərindən, məsələn, diskoid lupus eritematozus və mərkəzi mərkəzdənqaçma sikatrisial alopesiyadan fərqləndirmək üçün vacibdir.

Liken Planopilarisin müalicəsi

Liken Planopilarisin müalicəsi xəstəliyin irəliləməsini yavaşlatmaq və simptomları idarə etmək məqsədi daşıyır. Çapıq toxuması yaranan bölgələrdə saçların yenidən çıxması mümkün olmadığı üçün əsas məqsəd yeni saç tökülməsinin qarşısını almaqdır.

1. Kortikosteroidlər

Kortikosteroidlər Liken Planopilarisin müalicəsində ən çox istifadə olunan dərmanlardır. Onlar iltihabı azaldır və immun sisteminin hiperaktiv reaksiyasını basdırır.

İstifadə formaları:

• Yerli kortikosteroidlər – Güclü kremlər və məlhəmlər (klobetazol propionat) baş dərisinə tətbiq edilir.
• İnyeksiyon kortikosteroidlər – Təsirli bölgələrə birbaşa inyeksiya edilərək iltihabı azaldır.
• Oral kortikosteroidlər – Xəstəlik çox irəliləmişsə, sistemli steroidlər təyin oluna bilər.

2. Malyariya Əleyhinə Dərmanlar

Hidroksiklorokin (Plaquenil) kimi malyariya əleyhinə dərmanlar autoimmun xəstəliklərdə iltihabı azaltmaq üçün istifadə edilir.

Effektivliyi:

• Saç tökülməsini yavaşladır.
• Baş dərisindəki qızartı və qaşıntını azaldır.
• Uzunmüddətli istifadə üçün uyğun olsa da, göz müayinəsi tələb olunur.

3. Retinoidlər

Retinoidlər (acitretin) dəri hüceyrələrinin yenilənməsini sürətləndirir və iltihabı azaltmağa kömək edir.

Yan təsirlər:

• Dərinin quruluğu və qıcıqlanması.
• Hamiləlikdə istifadəsi qadağandır.

4. Aşağı Səviyyəli Lazer Terapiyası (LLLT)

Bu terapiya baş dərisinin qan dövranını artıraraq saç follikullarını stimullaşdırmağa kömək edə bilər.

Üstünlükləri:

• Ağrısız və qeyri-invaziv bir üsuldur.
• Dərinin iltihabını və qaşıntısını azaldır.
• Saç tökülməsinin irəliləməsini yavaşlada bilər.

Liken Planopilarisin qarşısının alınması

Liken planopilarisin tam qarşısını almaq mümkün olmasa da bəzi profilaktik tədbirlər xəstəliyin şiddətini azaltmağa kömək edə bilər.

1. Dərinin müntəzəm nəmləndirilməsi

Baş dərisinin quruluğu və qıcıqlanması liken planopilarisin simptomlarını daha da ağırlaşdıra bilər. Buna görə də, nəmləndirici və yumşaldıcı saç baxımı məhsulları istifadə etmək tövsiyə edilir.

Məsləhət görülən məhsullar:

• Aloe vera gel
• Hindqozu yağı
• Şi yağı (Shea Butter)

2. Kimyəvi tərkibli saç məhsullarından çəkinmək

Güclü kimyəvi maddələr və qıcıqlandırıcı tərkibli saç baxımı məhsulları saç follikullarına əlavə zərər vura bilər.

Qaçınılması tövsiyə edilən maddələr:

• Sulfatlar (Sodium Lauryl Sulfate – SLS)
• Parabenlər
• Spirt tərkibli saç spreyləri və jellər

3. Stressin idarə edilməsi

Stress autoimmun xəstəliklərin daha da pisləşməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də stressi azaltmaq üçün aşağıdakı üsullar tövsiyə olunur:

• Meditasiya və yoqa – Dərin nəfəs texnikaları və rahatlama məşqləri.
• Sağlam qidalanma – Antioksidantlarla zəngin qidalar iltihabı azalda bilər.
• Daimi yuxu rejimi – Yuxu pozğunluqları autoimmun xəstəliklərin alovlanmasına səbəb ola bilər.

4. Günəşdən qorunma

Günəş şüaları dəri iltihabını artıraraq liken planopilarisin simptomlarını pisləşdirə bilər.

Günəşdən qorunmaq üçün:

• SPF 30+ qoruyucu kremlərdən istifadə edin.
• Yayda örtülü pambıq geyimlər geyinin, şlyapa taxın.
• Uzun müddət günəş altında qalmamaq üçün tədbirlər görün.

Nəticə

Liken Planopilaris ciddi və daimi saç tökülməsinə səbəb ola bilən autoimmun bir xəstəlikdir. Onun diaqnozu dermoskopiya və dəri biopsiyası vasitəsilə təsdiqlənir. Müalicə olaraq kortikosteroidlər, malyariya əleyhinə dərmanlar və aşağı səviyyəli lazer terapiyası istifadə olunur. Qarşısının alınması üçün saç və baş dərisinin qorunması, kimyəvi məhsullardan çəkinmək və stressin idarə olunması vacibdir. Erkən müalicə xəstəliyin irəliləməsini ləngidə bilər, lakin itirilmiş saçların bərpası adətən mümkün olmur.